Renesansowe początki
Historia Dworku Białoprądnickiego sięga połowy XVI wieku. Około 1547 roku z inicjatywy biskupa krakowskiego i kanclerza wielkiego koronnego Samuela Maciejowskiego rozpoczęła się budowa okazałej podmiejskiej rezydencji. Za autora projektu uznaje się Jana Marię Padovana – wybitnego włoskiego architekta i rzeźbiarza, którego krakowski dorobek obejmuje m.in. przebudowę renesansowych Sukiennic, stworzenie nagrobków w Katedrze Wawelskiej oraz prace przy królewskich sarkofagach w Kaplicy Zygmuntowskiej.
Pałac na Prądniku Białym zachwycał. Jego piękno chwalił nawet Jan Kochanowski, opisując go jako „twór architektonicznie pięknie wykończony i malowniczo położony”. Rezydencja, utrzymana w stylu włoskim i otoczona murami oraz basztami, pełniła funkcję reprezentacyjną, ale miała także cechy obronne. Od początku była miejscem spotkań wybitnych postaci epoki – gościła Mikołaja Reja, a Łukasz Górnicki napisał tu swoje słynne dzieło „Dworzanin polski”, osadzając jego akcję w pałacu i przyległym ogrodzie.
Burzliwe losy i odbudowy
Podczas potopu szwedzkiego, w latach 1655–1657, obiekt został znacznie zniszczony. Odbudował go biskup Andrzej Trzebnicki, dzięki któremu w 1669 roku siedziba na Prądniku ponownie stała się jedną z najbardziej okazałych w okolicy. W 1676 roku zawitał tu nawet król Jan III Sobieski wraz z Marią Kazimierą, zmierzający do Krakowa na koronację. W kolejnych dekadach rezydencja przechodził w ręce następnych biskupów, lecz szczególną rolę odegrał Andrzej Kostka Załuski, który przeprowadził jej gruntowny remont i odnowił włoski ogród. Kompleks wzbogacił się m.in. o oranżerię, austerię, kuźnię, browar, młyn, budynki gospodarcze i nowe oficyny, tworząc imponujący późnobarokowy zespół pałacowo-ogrodowy. Pamiątką po tych czasach jest kamienna tablica w głównej bramie z łacińską inskrypcją „Qvieti inertiae”, czyli „Spokojnej bezczynności” – sentencją oddającą charakter miejsca przeznaczonego do odpoczynku od miejskiego zgiełku i oficjalnych obowiązków.
W 1771 roku, podczas konfederacji barskiej, pałac został zdewastowany przez wojska rosyjskie. W 1789 roku dobra biskupów krakowskich przejęła Komisja Skarbowa Koronna, a zabudowa, wymagająca już gruntownego remontu, została wydzierżawiona Jackowi Kluszewskiemu.Kolejny ważny rozdział przyniósł rok 1794, kiedy to Tadeusz Kościuszko regularnie bywał w okolicy, nadzorując pobliskie fortyfikacje. Według przekazów miał tu swoje ulubione drzewo – potężny klon o średnicy 4,5 metra – a w kompleksie pałacowym spędził noc przed wyruszeniem na pole bitwy pod Racławicami. Podczas insurekcji okoliczne tereny stały się miejscem koncentracji wojsk powstańczych, a budynek ponownie ucierpiał wskutek działań wojennych.
Dworek w okresie zaboru pruskiego
Po III rozbiorze Polski dobra na Prądniku Białym przeszły w ręce rządu austriackiego, a w pałacu i przyległościach ulokowano koszary wojskowe. Rozpoczął się wówczas trudny okres w historii rezydencji, która stopniowo popadała w ruinę. W 1809 roku budynek stał się siedzibą administracji Księstwa Warszawskiego, a w kolejnych dekadach wielokrotnie zmieniał właścicieli i przechodził liczne przebudowy. Największa zmiana nastąpiła około 1829 roku, kiedy dawny pałac został niemal całkowicie rozebrany i zredukowany do parterowego dworu. To właśnie wtedy budynek przybrał formę zbliżoną do tej, którą znamy dzisiaj.
W drugiej połowie XIX wieku dworek nadal przechodził z rąk do rąk, ale pod koniec stulecia posiadłość ponownie zaczęła odzyskiwać blask. Leon Mikucki wyremontował budynki i odnowił ogród, sprowadzając drzewa owocowe oraz nasiona z Paryża. Później kompleks trafił do Władysława Ryxa, kolekcjonera dzieł sztuki, którego zbiory obejmowały m.in. obrazy podarowane przez papieża Piusa IX jego synowicy.
Dworek ośrodkiem życia kulturalnego i artystycznego
Pod koniec XIX wieku dworek stał się ważnym miejscem dla artystycznej bohemy. W latach 1890–1897 swoją pracownię miał tu Jacek Malczewski – powstały w niej słynne obrazy malarza, takie jak „Introdukcja”, „Melancholia” i „Błędne koło”. Bywali tu również inni wybitni artyści i twórcy m.in. Włodzimierz Tetmajer, Kazimierz Przerwa-Tetmajer, Lucjan Rydel, Wojciech Kossak, Olga Boznańska i Stanisław Tondos.
W 1916 roku współwłaścicielem majątku został krakowski kupiec Ludwik Edmund Halski, a po jego śmierci rezydencję przejęła żona Janina, która pozostała jej właścicielką do lat 50. XX wieku. Niedługo potem doszło do kolejnych trudnych wydarzeń. W 1927 roku zabudowania ucierpiały wskutek wybuchu magazynu wojskowego w pobliskich Witkowicach, a rok później dworek wraz z ogrodem i budynkami gospodarczymi został uznany za zabytek. Podczas II wojny światowej obiekt przez pewien czas okupowały wojska niemieckie, a w 1941 roku Prądnik Biały włączono do Krakowa, kończąc jego historię jako samodzielnej wsi.
W latach 50. XX wieku podjęto decyzję o przeznaczeniu zaniedbanego i zniszczonego zespołu podworskiego na cele kulturalne. W 1957 roku przeprowadzono pierwsze badania archeologiczne pod kierunkiem prof. Wiktora Zina, jednak na prawdziwą zmianę trzeba było poczekać do lat 70.
W 1973 roku rozpoczął się remont i adaptacja budynku, a dwa lata później swoją działalność rozpoczął Dzielnicowy Dom Kultury. Jego pierwszą dyrektorką została Anna Chrobak-Kaputowa.
Dynamiczna działalność kulturalna
Nowa instytucja od początku była miejscem różnorodnej działalności artystycznej. Na dworkowej scenie występowały najważniejsze grupy kabaretowe m.in. Piwnica pod Baranami, Jama Michalika i Pod Budą, na początku lat 90. działalność rozpoczął tu Teatr KTO pod kierownictwem Jerzego Zonia. Ważną rolę odgrywała również muzyka. Działająca od 1976 roku Pracownia Muzyczna prowadziła studio nagrań, w którym przez lata nagrywali m.in. Jarosław Śmietana, Grzegorz Turnau, Ryszard Rynkowski, Jan Kanty Pawluśkiewicz, Zygmunt Konieczny, Alicja Majewska, Andrzej Piaseczny, Krzysztof Kasowski „Kasa”, Mietek Szcześniak, Zbigniew Wodecki, Janusz Muniak, Jerzy Bożyk czy Marek Stryszowski.
Dodatkowo Jazz Klub Dworek, prowadzony przez Andrzeja Radnieckiego, Wojciecha Chmurowicza i Antoniego Krupę był jedną z pierwszych jazzowych enklaw Krakowa. W latach 70. i 80. XX wieku występowali tu najwybitniejsi polscy artyści, m.in. Jan Ptaszyn Wróblewski, Henryk Miśkiewicz, Tomasz Stańko, Jarosław Śmietana, Andrzej Zaucha, Grażyna Łobaszewska, Ewa Bem i Krzesimir Dębski, a także zespoły Osjan i Laboratorium.
W 1995 roku instytucja przyjęła nazwę Centrum Kultury „Dworek Białoprądnicki”, którą nosi do dziś. Pozostałością po dawnych czasach są rosnące przy bramie dwa buki, pomniki przyrody i niemi świadkowie historii – 125-letni „Biały” oraz 159-letni „Prądnik”.